مجله اینترنتی واوک روی خط دانایی

علوم‌شناختی؛ تلاش برای فهم ساختار شگفت‌انگیز مغز

علوم‌شناختی؛ تلاش برای فهم ساختار شگفت‌انگیز مغز

تلگرام واوک

بدون ‌شک برای شما هم جذاب است که تصور کنید: رایانه‌هایی ساخته شود با قابلیت تبدیل امواج مغزی فرد معلول به کلام یا تایپ بدون استفاده از انگشتان و یا رایانه‌هایی که بتوانند با انسان مکالمه کنند و درک متقابل داشته باشند.
بدون ‌شک برای شما هم جذاب است که تصور کنید: بتوان راهکارهای عملی برای تأثیرگذاری بر فکر و ذهن فرماندهان و نیروهای مسلح رقیب و انحراف افکارشان ارائه کرد یا دستورالعمل‌های شناختی به منظور بالا بردن ضریب دقت و صحت تصمیمات نظامی، به ویژه در هنگام فوریت‌ها و یا حتی کاربرد دقیق سلاح را به کار برد.
بدون ‌شک برای شما هم جذاب است که تصور کنید: با رویکردی جدید در روان‌شناسی بالینی و روان‌پزشکی بتوان اختلالات رفتاری و روانی را ماندگارتر و با احتمال کم بازگشت مجدد بیماری به ویژه معتادین به مواد مخدر را درمان کرد.
این‌ها تنها بخشی از دستاوردهای مؤسسات پژوهشی و دانشگاه‌های بسیاری ا‌ست که تلاش می‌کنند تا راز بزرگترین سرمایه انسان یعنی مغز و ذهن را کشف کنند، می‌خواهیم با آنان هم‌مسیر شویم تا کارکردهای مغز ‌را به عنوان یکی از عالی‌ترین و پیچیده‌‌ترین ساختارهای هستی بهتر بشناسیم.
علوم شناختی یکی از چهار فناوری است که در آینده کیفیت و رفاه بشری را تحت تاثیر قرار می‌دهد. فناوری نانو (Nanotechnology)، زیست‌فناوری (Biotechnology)، فناوری اطلاعات (Information Technology) و علوم شناختی (Cognitive science) مجموعه دانش‌های همگرا را که به اختصار NBIC نامیده می‌شوند، تشکیل می‌دهند.
علوم شناختی از مجموعه علم اعصاب، روان‌شناسی، زبان‌شناسی، هوش‌مصنوعی و فلسفه‌ذهن تشکیل شده است. در واقع نگاه پژوهشگران این حوزه‌ها به ذهن، مبتنی بر بررسی بازنمودهای ذهنی و نحوه پردازش آن است. سرانجام همکاری و همفکری آنها منجر به پدید آمدن دانشی میان رشته‌ای شد که امروزه آن را با عنوان علوم‌شناختی می‌شناسیم. این رشته کاربرد وسیعی در حوزه‌هایی مانند پزشکی، آموزش‌و‌پرورش، جامعه‌شناسی، سیاست، علوم اطلاعات، ارتباطات و رسانه‌های گروهی، مهندسی پزشکی، مهندسی فرمان و کنترل و حتی علوم دفاعی و جنگ پیدا کرده است.
از دید علوم شناختی ذهن را می‌توان به ‌نوعی مانند رایانه دانست، که با ورود اطلاعات، عملیات متفاوتی برروی آن انجام می‌گیرد و توسط نرم‌افزار پردازش می‌شود و نتیجه به خروجی رایانه تبدیل شود. به همین شکل، اطلاعات از جهان خارج توسط گیرنده‌های حسی ما (مثل بینایی یا شنوایی) یا ادراکات درونی فطری یا اکتسابی به داخل شبکه پردازشگر (ذهن) راه می‌یابد، در حافظه نگهداری می‌شود و در فرایند تفکر پردازش می‌شوند. خروجی‌های این پردازش می‌تواند گفتار یا رفتار حرکتی باشد.
بیایید نگاهی به زیر مجموعه‌‌های علوم و فناوری شناختی بیاندازیم.

روان‌شناسی شناختی
روان‌شناسی شناختی به بررسی فرایندهای درونی ذهن از قبیل حل مسئله، حافظه، ادراک، شناخت، زبان و تصمیم‌گیری می‌پردازد. موضوعاتی ازاین قبیل که انسان چگونه و با چه ساختاری به درک، تشخیص و حل مسئله می‌پردازد و این که ذهن چگونه اطلاعات دریافتی از حواس (مانند بینایی یا شنوایی) را درک می‌کند و یا اینکه حافظه انسان چگونه عمل می‌کند و چه ساختاری دارد؛ از عمده مسائل قابل توجه دانشمندان این رشته است و در آن پدیده‌های ذهنی مانند باور، خواست و انگیزش مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
از زیر مجموعه‌های روان‌شناسی شناختی می‌توان رشته‌های نوروسایکولوژی، روان‌شناسی بالینی، روان‌شناسی تربیتی، روان شناسی قانونی، روان‌شناسی سازمانی و صنعتی با گرایش‌های شناختی را نام برد.

علم اعصاب شناختی
این حوزه به بررسی مغز و فعالیت‌های آن می‌پردازد. در حالی‌که روان‌شناسی شناختی وقایع ذهنی را مستقل از فعالیت مغزی بررسی می‌کند، رویکرد علم اعصاب‌شناختی بر این پایه استوار است که فعالیت‌های ذهنی ناشی از فعالیت‌های مغزی است و بدین ترتیب توضیح فرایندهای شناختی مستلزم گردآوری اطلاعات درباره مغز است. خرده سیستم‌هایی در مغز هریک مسئول انجام یک فعالیت ذهنی بخصوص، مثل خواندن یک کلمه یا جمله، بازشناسی بصری اشیاء یا انسان‌ها، و یا حل مسائل ریاضی هستند. این خرده سیستم‌های پردازشگر براساس الگوهای فعالیت مغزی و اطلاعات ساختاری مغز تبیین می‌شوند. دانشمندان این رشته از روش‌های متنوعی برای مطالعه مغز استفاده می‌کنند، از قبیل بررسی تاثیر داروها و مواد شیمیایی روی مغز (نوروفارماکولوژی)، ثبت نوارهای مغزی، ثبت تحریک سلولی، تحریک مستقیم مغز حین عمل جراحی، مداخله غیرمستقیم در عملکرد مغز و تصویربرداری با استفاده از ابزارهای پیشرفته.
این رشته که تاکنون به پیشرفت‌های قابل‌توجهی دست یافته است همچنان به رشد خود ادامه می‌دهد و علاوه بر بررسی مسائل کلی شناختی مانند حافظه،‌ توجه، هشیاری، یادگیری و غیره، دارای زیرشاخه‌های متعددی شده که از آن جمله می‌توان به حوزه‌های بین رشته‌ای عصب‌شناسی روان‌پزشکی ، عصب‌شناسی زبان‌شناسی، عصب‌شناسی علوم اجتماعی، عصب‌شناسی اقتصاد، عصب‌شناسی بازاریابی، عصب‌شناسی زیبایی شناسی و عصب‌شناسی الهیات اشاره کرد.

زبان‌شناسی شناختی
در زبان‌شناسی شناختی زبان همچون یک جزء اساسی شناخت انسان با کارکردی شناختی تلقی می‌شود. از این منظر زبان هم محصول تفکر است و هم وسیله تفکر. زبان‌شناسی شناختی از ساختار ظاهری زبان فراتر رفته و به بررسی عملیات بنیادی بسیار پیچیده‌تری می‌پردازد که ایجاد کننده دستور زبان، مفهوم‌سازی، سخن گفتن و تفکر است. رویکرد نظری این حوزه بر پایه مشاهدات تجربی و آزمایش‌های علمی روان‌شناسی و علم اعصاب استوار است و هدف آن فهم چگونگی بازنمایی اطلاعات زبانی در ذهن، چگونگی یادگیری زبان، چگونگی درک و استفاده از آن و چگونگی ارتباط اجزای سازنده شناخت است. برخی از زیر‌شاخه‌های اختصاصی زبان‌شناسی شناختی، معناشناسی واژگانی، رویکرد شناختی به دستور زبان و استعاره های شناختی است.

فلسفه ذهن
فلسفه ذهن شاخه‌ای از فلسفه است که به مطالعه ماهیت ذهن، فعالیت‌های ذهن، خصوصیات ذهن، هوشیاری و رابطه آنها با بدن مادی می‌‌پردازد. نقش فلسفه در علوم‌ شناختی فراتر از نقشی است که فلسفه در علوم دیگر دارد. فلسفه، در حوزه‌های مختلف معرفت بشری با پرسش سوالات اساسی و تهیه پاسخ آنها علوم مختلف را پایه‌‌ریزی می‌کند، به طوری که پس از شکل‌گیری دانشی که قادر به پاسخگویی به آن سؤالات باشد، یک قدم از آن حوزه عقب می‌نشیند.
اما فلسفه ذهن در علوم شناختی نقشی فراتر از پایه‌ریزی این علم از طریق پرسش‌های اساسی دارد. بسیاری از رویکردهای بنیادی که اکنون در علوم شناختی نقش محوری دارند محصول نظریه‌پردازی منطق‌دانان و فلاسفه می‌باشند.
البته، فلاسفه ذهن نیز به نوبه خود از پیشرفت علوم شناختی برای پیشبرد نظریه‌های خود بهره برداری می‌کنند. بدین ترتیب فلسفه ذهن نه تنها در پایه‌ریزی علوم شناختی نقش به‌ سزایی دارد، بلکه به‌عنوان یک جزء اصلی تشکیل دهنده علوم شناختی، با سایر علوم تشکیل‌دهنده این حوزه رابطه متقابل و پویایی دارد.

حوزه های کاربردی علوم شناختی
شناخت ما از مغز و ذهن می‌تواند تأثیر بسزایی بر همه ابعاد حیات انسان داشته باشد. در این میان هوش مصنوعی و ساخت رایانه‌هایی که بتواند وظایف انسان را انجام دهند، پزشکی و جبران آسیب‌های مغزی و شناختی، آموزش و پرورش، سلامت روانی و اجتماعی، سیاست و افکار عمومی، امنیت و دفاع، اقتصاد و بهزیستی، مهندسی و رابطه انسان و فناوری از اهمیت بیشتری برخوردارند. همه این حوزه‌ها با علوم شناختی رابطه ای تنگاتنگ دارند و به همین دلیل رشته‌هایی چون آموزش و پرورش شناختی، روان‌درمانی شناختی، شناخت اجتماعی و روان‌شناسی سیاسی، روان‌شناسی تحلیل اطلاعات و رسانه‌های گروهی، علوم دفاعی شناختی، اقتصاد شناختی، مهندسی شناختی و غیره پدید آمده‌اند تا با استفاده از یافته‌های علوم شناختی، زمینه استفاده بهینه از ظرفیت‌های شناختی را فراهم کنند، کاستی‌های آن‌را جبران و از بروز خطاهای ذهنی انسان جلوگیری نمایند.

اگر شما قصد مطالعه بیشتر درباره علوم و فناوری‌های شناختی دارید می‌توانید سری به طبقه این کتاب‌ها در فروشگاه اینترنتی واوک بزنید.